Τ` Απεράθου είναι κτισμένο στην πλαγιές ενός λόφου στους ανατολικούς πρόποδες της βουνοσειράς των Φαναριών.  Σαν αξιοσημείωτο χωριό αναφέρεται ήδη στα 1413 από τον περιηγητή Χριστόφορο Μπουοντελμόντι.

Το όνομα του, «Απεράθου», εκφέρεται πάντοτε σε γενική πτώση από τότε που για πρώτη φορά το συναντούμε σε λαϊκά κείμενα. Ίσως να προέρχεται από κάποιον ιδιοκτήτη της περιοχής που ονομαζόταν Πέραθος. Απείρανθο «βάφτισε» το χωριό κάποιος άγνωστος λόγιος, λίγα χρόνια πριν την Επανάσταση του 1821, νομίζοντας ότι του προσδίδει κάποια αρχαιοπρέπεια.

Σήμερα, έχουμε την ευκαιρία να βρεθούμε, να περπατήσουμε, να χαρούμε, σε έναν από τους ωραιότερους πραγματικά παραδοσιακούς οικισμούς της Ελλάδας, που διατηρεί ζωντανό τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του.

Το είπαν το «μαρμάρινο χωριό», μάρμαρο παντού, στους δρόμους, στα σπίτια και φως στον ήλιο του Αιγαίου. Το χωριό είναι ανεπτυγμένο γύρω από τους δύο Πύργους, πιθανότατα του 17ου αιώνα, που ανήκαν άλλοτε σε Φράγκους μεγαλογαιοκτήμονες.
Κάθε γωνιά του αποτελεί μια ξεχωριστή δημιουργία της λαικής αρχιτεκτονικής, ακόμα και η ποικιλία στις μορφές των ανεφανών (καπνοδόχων) συνιστά μια «κοιλάδα από ανεφανούς».

Το Απεραθίτικο γλωσσικό ιδίωμα που διασώζει αρχαία ελληνικά και βυζαντινά στοιχεία, έθιμα παλαιότατα όπως οι Κουδουνάτοι τις Απόκριες,  η υφαντική παράδοση και κυρίως το απεραθίτικο τραγούδι, η ικανότητα ανδρών και γυναικών να «μιλούν» με στίχους –τ` Απεράθου είναι «το χωριό που στιχουργεί»-,  κάνουν τ` Απεράθου ένα τόπο ξεχωριστό ανάμεσα στους ξεχωριστούς σε όλο το Αιγαίο.

Πρόκειται για μια παράδοση που πάει πίσω στα βυζαντινά χρόνια και στην αρχαιότητα, όπως μαρτυρούν τα σωζόμενα μνημεία.

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο (επίσης αξίζουν το ενδιαφέρον μας, το Λαογραφικό, το Γεωλογικό, το Φυσικής Ιστορίας, η Βιβλιοθήκη Ν. Γλέζου, ο Υφαντουργικός Συνεταιρισμός Γυναικών) υπάρχουν κυρίως ευρήματα της Κυκλαδικής εποχής, δηλ. της 3ης χιλιετίας π.Χ. Ανάμεσά τους οι επίκρουστες πλάκες της Κορφής τ` Αρωνιού.

Την οικονομική και καλλιτεχνική άνθηση στα βυζαντινά χρόνια μαρτυρούν εκκλησίες με επάλληλα στρώματα τοιχογραφιών από την εποχή της Εικονομαχίας ως τον 13ο αιώνα.

Μοναδικό μνημείο στα Βαλκάνια, η Αγία Κυριακή με τις περίφημες ανεικονικές παραστάσεις των πτηνών με τις κορδέλες στο λαιμό.
Τόπος βοσκών και γεωργών, σμυριδωρυκτών, ποιητάρηδων, ανθρώπων των γραμμάτων, της τέχνης, της πολιτικής, τ` Απεράθου περηφανεύεται για την «αυθεντικότητά» του.

Πρόκειται για ένα από τα πιο όμορφα χωριά του νησιού, κτισμένο στην καρδιά της ορεινής Νάξου, με πλούσια ιστορία και παράδοση. Ο χρόνος φαίνεται να μην το έχει αγγίξει καθώς διατηρεί αναλλοίωτο τον παραδοσιακό του χαρακτήρα και εντυπωσιάζει με την μεσαιωνική αρχιτεκτονική του. Η πέτρα και το μάρμαρο κυριαρχούν, δουλεμένα αριστοτεχνικά από φημισμένους μάστορες, κοσμώντας σπίτια, πύργους, δρόμους και πλατείες. Το χωριό έχει «γεννήσει» αρκετούς λόγιους, τόσο των τεχνών και των επιστημών, όσο και της πολιτικής ( Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, Διαλεχτή Ζευγώλη – Γλέζου, Πέτρος Γλέζος, Μανώλης Γλέζος, Γρηγόρης Ζευγώλης κ.α.).

Στον κεντρικό δρόμο του χωριού δεν επιτρέπεται η διέλευση αυτοκινήτων, ακόμη μια αφορμή για να περπατήσετε στα γραφικά μαρμαρόστρωτα καλντερίμια, κάτω από τις αψιδωτές καμάρες, να θαυμάσετε τη μοναδική θέα προς τα απέναντι βουνά, τους ενετικούς πύργους, τις βυζαντινές εκκλησίες και τα πέτρινα σπίτια, χαρακτηριστικά δείγματα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της ενετοκρατίας.

Επισκεφτείτε τον εντυπωσιακό πύργο του Ζευγώλη (χρονολογείται από τον 17^ο αιώνα), που θα δείτε πάνω στο βράχο κοντά στην είσοδο του χωριού, συνεχίστε ευθεία κάνοντας μια στάση για καφέ ή φαγητό στην κεντρική πλατεία, κάτω από τη δροσιά του μεγάλου πλατάνου, ανηφορίστε προς τον πύργο του Μπαρδάνη και συναντήστε τους Απεραθίτες με την ιδιαίτερη ιδιοσυγκρασία και την κρητική προφορά. Στην Απείρανθο λειτουργούν τέσσερα μουσεία: το Αρχαιολογικό, το λαογραφικό, το Γεωλογικό και το μουσείο Φυσικής ιστορίας, που σίγουρα αξίζει να επισκεφτείτε.

Περίπου 11 χιλιόμετρα ανατολικά της Απειράνθου θα συναντήσετε τον παραθαλάσσιο οικισμό της Μουτσούνας, που αποτελούσε παλιό σημείο φόρτωσης της σμύριδας, ενώ εδώ καταλήγει ο εναέριος μεταφορέας σμύριδας.